Let op je woorden
Hoe taal onze blik op onderwijsinnovatie vormt
In het Nederlandse onderwijs innoveren we wat af, dat zal dit schooljaar niet anders worden. Nieuwe leeromgevingen, alternatieve toetsvormen, skillsprogramma’s, hybride onderwijs, gepersonaliseerd leren en de AI-revolutie die alles op zijn kop zet. Vernieuwing voelt soms als een doel op zich. Maar wat opvalt: in vrijwel al deze discussies speelt taal een hoofdrol, zonder dat we daar bewust bij stilstaan.
Tekst: Josien Boetje en Barend Last
Taal is geen neutraal doorgeefluik. Wetenschappelijk onderzoek uit verschillende disciplines heeft overtuigend aangetoond hoe taal, beeldspraak en framing onze kijk op onderwijsvernieuwing fundamenteel beïnvloeden.
In dit artikel staan we stil bij dat taalspel. We duiken in definities en herkomst, leggen bloot hoe metaforen ons denken sturen, analyseren framing en eindigen met concrete taaladviezen voor onderwijsprofessionals. Want echte onderwijsvernieuwing begint niet met techniek of beleid, het begint met zorgvuldig gekozen woorden.
Etymologie: waar woorden vandaan komen
Laten we bij de basis beginnen. Wat zeggen we eigenlijk als we het hebben over innoveren? Het woord komt van het Latijnse in-novare – iets nieuws inbrengen. Maar belangrijker dan nieuwigheid is wat daaruit volgt: dat je iets bestaands verandert. Innoveren is geen status, het is een handeling en daarmee altijd contextafhankelijk. Kortom: innovatie gaat niet om de nieuwste techniek, maar om de verandering van de routine. Mensenwerk dus.
Denk ook aan woorden als leren en onderwijzen. ‘Leren’ komt vermoedelijk van een oud woord voor ‘spoor volgen’, zoals in ‘leest’ bij de schoenmaker. Dat roept een beeld op van nieuwsgierigheid, ontdekken, navolgen; allemaal actieve handelingen.
‘Onderwijzen’ daarentegen is samengesteld uit ‘onder’ en ‘wijzen’: iemand begeleiden in het richten van aandacht. De weg wijzen en ondersteunen om er te komen. Het impliceert dus geen top-down hiërarchie, maar gezamenlijke oriëntatie en linkt aan het onderwijskundig principe van gedeelde aandacht.
‘Een coach is dus in essentie een middel dat de leerling of student van A naar B helpt’
En ‘coachen’ dan? Dat klinkt modern, maar is eigenlijk een middeleeuws woord, afkomstig van het Hongaarse kocsi, een plaats waar koetsen vandaan kwamen. Een coach is dus in essentie een middel dat de leerling of student van A naar B helpt, waarbij de bestemming enigszins vastligt, maar de route daarheen verschilt. Opvallend genoeg liggen de betekenissen van onderwijzen en coachen dus verrassend dicht bij elkaar. Een goede leraar wijst niet alleen, maar rijdt ook een eindje mee.
Metaforen maken de wereld kleiner (of groter)
Taal is ook beeldend. We spreken over leerwegen, onderwijsladders, schoolcarrières en kennispiramides. Of over breinen als computers en lespakketten als gereedschapskisten. Zulke metaforen zijn niet zomaar versiering: ze bepalen in hoge mate hoe we denken over wat leren is en daarmee wat er moet veranderen.
Volgens de cognitieve taalkunde van Lakoff en Johnson leven we bij gratie van metaforen: ze helpen ons abstracte begrippen begrijpelijk te maken via concrete beelden. ‘Leren is reizen’ maakt van een chaotisch leerproces iets met een beginpunt, route en einddoel. Dat klinkt overzichtelijk, maar het is ook beperkend. Want wat gebeurt er met alles wat niet op die uitgestippelde route ligt?
Empirisch onderzoek bevestigt dat metaforen ons denken richting geven. In een inmiddels klassiek experiment van Thibodeau en Boroditsky kregen mensen twee verschillende metaforen voorgeschoteld over criminaliteit: als ‘beest’ of als ‘virus’. De eerste groep koos vaker voor opsluiting als oplossing, de tweede groep voor preventie en aanpak van onderliggende oorzaken. Eén enkel woord gaf een totaal ander denkspoor.
In het Nederlandse onderwijs zien we dit terug in hoe we praten over leerstrategieën. Is leren iets dat je opneemt (passief), iets dat je construeert (actief), of iets dat je samen ontdekt (sociaal)?
‘Zelfs ouders hebben sterke voorkeuren voor bepaalde onderwijsbenaderingen, puur gebaseerd op het metaforisch frame dat ze hanteren’
De gekozen metafoor bepaalt impliciet de gewenste pedagogiek. Recent onderzoek van Pérez-Hernández en Pérez-Sobrino toont aan dat zelfs ouders sterke voorkeuren hebben voor bepaalde onderwijsbenaderingen, puur gebaseerd op het metaforisch frame dat ze hanteren. Opvallend genoeg bleek uit hetzelfde onderzoek dat leerlingen in de praktijk even goed presteerden bij verschillende onderwijsaanpakken, wat haaks stond op de door metaforen gekleurde verwachtingen van volwassenen.
Framing: niet wat je zegt, maar hoe
Framing is het fenomeen dat de manier waarop je iets zegt beïnvloedt hoe mensen het begrijpen en dus ook of ze het accepteren. Je kunt een curriculumvernieuwing presenteren als ‘modernisering die kansen biedt’ of als ‘breuk met traditie’. Zelfde inhoud, compleet andere reactie.
In de gedragseconomie staat dit bekend als het framing-effect (Tversky & Kahnema): mensen maken andere keuzes afhankelijk van de formulering, zelfs als de onderliggende feiten identiek blijven. In onderwijsinnovaties is dit effect duidelijk merkbaar. Een programma heet niet langer ‘digitale vaardigheden’ maar ‘21st Century Skills’. Waarom? Omdat het ambitieuzer klinkt en een gevoel van urgentie creëert.
Framing bepaalt dus niet alleen of een onderwijsinnovatie aanslaat, maar ook welk type professional zich aangesproken voelt. De leraar die zichzelf herkent in het frame van ‘coach’ zal eerder meegaan dan iemand die zichzelf primair ziet als ‘kennisdrager’. En dat is precies waarom we taal nooit achteloos moeten gebruiken bij onderwijsvernieuwing.
‘We laten ons meeslepen door aansprekende taal en beloften, zonder kritisch te kijken naar de daadwerkelijke effecten’
Zorgwekkende kloof tussen taal en werkelijkheid
Recent onderzoek wijst op een verontrustende kloof tussen hoe we over onderwijsinnovaties praten en wat er daadwerkelijk in de praktijk gebeurt. In een uitgebreide studie ontdekten Pérez-Hernández en Pérez-Sobrino dat de verwachtingen van volwassenen, die sterk worden beïnvloed door metaforische frames, vaak niet stroken met de empirische realiteit in de klas.
Dit verklaart misschien waarom zoveel onderwijsvernieuwingen in Nederland enthousiast beginnen maar stranden in de praktijk. We laten ons meeslepen door aansprekende taal en beloften, zonder kritisch te kijken naar de daadwerkelijke effecten. Zoals onderwijsfilosoof Gert Biesta opmerkt: we hebben het vaak over ‘wat werkt’ zonder eerst te vragen ‘waartoe’ en ‘voor wie’ het zou moeten werken.
In het Nederlandse onderwijsveld horen we regelmatig over ‘een leven lang leren’, ‘eigenaarschap van leerlingen’ en ’toekomstbestendig onderwijs’. Dit zijn geen neutrale beschrijvingen, maar frames die bepaalde waarden en aannames bevatten. Ze suggereren dat traditionelere onderwijsvormen niet toekomstbestendig zouden zijn, of dat kennis minder belangrijk is dan vaardigheden, zelfs al bedoelen we dat niet.
Woorden als ‘onderwijsvernieuwing’ en ‘innovatie’ hebben zelf ook een aura van onbetwistbare wenselijkheid gekregen. Wie is er nu tégen vernieuwing? Maar zoals onderwijsonderzoekers Lee Vinsel en Andrew Russell waarschuwen, is ‘innovatietaal’ vaak een verkooppraatje over een toekomst die nog moet komen, in plaats van een eerlijke beschrijving van werkelijke vooruitgang.
Zes tips om op je woorden te letten
Wat kunnen we hiermee in de praktijk? Moet iedereen dan taalkundige worden? Nee, maar wel wat taalbewuster. De volgende tips helpen je op weg:
1Kijk kritisch naar je kernbegrippen
Wat bedoelen jullie eigenlijk met ‘innoveren’, ‘persoonlijke leerroutes’ of ‘formatief evalueren’? Zijn die woorden helder voor álle betrokkenen? Probeer begrippen zo concreet mogelijk te maken en check regelmatig of iedereen ze op dezelfde manier interpreteert.
2Analyseer je metaforen
Gebruik je vooral beelden van efficiëntie (machines, processen), van groei (planten, routes) of van strijd (weerstand, doorbreken)? En wat zeggen die over je onderwijsvisie? Wees je bewust van de impliciete aannames die deze metaforen met zich meebrengen.
3Toets je framing
Vraag jezelf af: als we dit verpakken als ‘experiment’, schrikt dat mensen af? Wat als we het ‘proeftuin’ noemen? Framing is geen manipulatie, maar zorgvuldige communicatie die rekening houdt met hoe woorden overkomen.
4Durf af te wijken van jargon
Vermijd buzzwoorden als je merkt dat ze betekenis verliezen. Zeg liever iets eenvoudigs dat raakt, dan iets abstracts dat niemand voelt. Vaak wordt de boodschap krachtiger door gewone, directe taal te gebruiken.
5Wees transparant over wat taal oproept
Erken dat woorden bij mensen iets losmaken. En gebruik die emotie niet om te overtuigen, maar om het gesprek aan te gaan. Vraag: “Wat roept deze term bij jou op?” en luister oprecht naar de antwoorden.
6Betrek alle stemmen
Zorg dat taal over vernieuwing niet alleen van bovenaf komt. Laat alle betrokkenen, inclusief leerlingen, leraren, ouders en ondersteuners, meepraten in taal die voor hen betekenisvol is.
Onthoud: taal schept werkelijkheid. De woorden die we kiezen bij het bespreken van onderwijsinnovatie creëren kaders waarin we denken en handelen. Als we echt willen vernieuwen, moeten we eerst onze taal vernieuwen. Niet door modieuze termen te adopteren, maar door bewust, inclusief en precies te zijn in hoe we praten over wat we willen bereiken in het onderwijs. Kortom: let op je woorden.
Bronnen
- Biesta, G. (2007). Why “what works” won’t work: Evidence‐based practice and the democratic deficit in educational research. Educational Theory, 57(1), 1-22. https://doi.org/10.1111/j.1741-5446.2006.00241.x
- Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. New York: Continuum.
- Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press.
- Pérez-Hernández, L., & Pérez-Sobrino, P. (2024). Consequences of metaphor frames for education: From beliefs to facts through language. Cognitive Studies | Études cognitives, 2024(24), Article 3074. https://doi.org/10.11649/cs.3074
- Thibodeau, P. H., & Boroditsky, L. (2011). Metaphors we think with: The role of metaphor in reasoning. PLoS ONE, 6(2), e16782. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0016782
- Tversky, A., & Kahneman, D. (1981). The framing of decisions and the psychology of choice. Science, 211(4481), 453-458. https://doi.org/10.1126/science.7455683
Barend Last is schrijver, spreker, leraar en onderwijsmaker die zich richt op onderwijsinnovatie, en AI. Hij staat één dag per week voor de klas in het basisonderwijs. Josien Boetje is onderwijskundige, promovendus en lerarenopleider aan de Hogeschool Utrecht, waar zij onderzoek doet naar digitale geletterdheid, AI-geletterdheid en digitale informatievaardigheden in het onderwijs.
